Horlama ve Uyku Apnesi

Horlama ve Uyku Apnesi Nedir?

Horlama, uyku sırasında üst solunum yolundaki yumuşak dokuların hava akımıyla titreşmesi sonucu ortaya çıkan sestir. Uykuya geçildiğinde damak, küçük dil, bademcikler ve dil kökü çevresindeki kaslar gevşer, hava yolunun çapı daralır. Daralan bölgeden geçen hava hızlanır ve dokuları titreştirerek horlama sesini oluşturur.

Basit horlamada ses vardır ancak solunum büyük ölçüde sürer ve kandaki oksijen düzeyi belirgin biçimde düşmez. Obstrüktif uyku apne sendromunda (OUAS) ise hava yolu uyku boyunca yinelenen biçimde tıkanır. Solunum on saniye ve üzerindeki sürelerle durur ya da yüzeyselleşir, kandaki oksijen azalır, beyin kişiyi çok kısa süreli uyandırarak solunumu yeniden başlatır. Bu döngü gece boyunca defalarca yaşanabilir ve uykunun dinlendirici derin evrelerine ulaşılmasını engeller.

Bu nedenle horlama başlı başına bir tanı değil, bir belirtidir. Horlayan herkeste uyku apnesi bulunmaz; buna karşılık uyku apnesi olan kişilerin çoğunda horlama görülür. İkisinin ayrımı ancak uygun değerlendirme ile yapılabilir.

Belirtiler ve Ne Zaman Hekime Başvurulabilir?

Uyku apnesinin belirtileri gece ve gündüz olmak üzere iki grupta toplanır. Gece belirtilerini çoğu zaman kişinin kendisi değil, yatak partneri ya da ev halkı fark eder. Gündüz belirtileri ise yavaş yerleştiği için sıklıkla yoğun tempoya veya yaşa bağlanır.

• Yüksek sesli, düzensiz horlama ve aralarda gelen sessizlik dönemleri
• Tanıklı apne, yani uyku sırasında solunumun durduğunun bir başkası tarafından gözlenmesi
• Nefes tıkanması, boğulma hissi ya da öksürükle uyanma
• Gece sık idrara çıkma, terleme ve huzursuz, bölünmüş uyku
• Sabahları ağız ve boğaz kuruluğu, künt baş ağrısı, dinlenmemiş uyanma
• Gün içinde uyanık kalmakta zorlanma; okurken, televizyon izlerken ya da araç kullanırken uyuklama
• Konsantrasyon güçlüğü, unutkanlık, çabuk sinirlenme ve isteksizlik

Genel Sağlıkla İlişkisi

Uyku apnesinde yinelenen oksijen düşüşleri ve mikro uyanmalar, sinir sistemini ve dolaşımı gece boyunca uyarılmış durumda tutar. Tedavi edilmediğinde yüksek tansiyon, kalp ritim bozuklukları, kalp yetmezliği ve inme riskinin arttığı, kan şekeri düzeninin olumsuz etkilendiği tıbbi literatürde geniş biçimde gösterilmiştir. Bu nedenle uyku apnesi yalnızca bir uyku sorunu olarak değil, genel sağlığı ilgilendiren bir tablo olarak ele alınır.

Uyku bölünmesine bağlı gündüz uykululuğu iş ve trafik kazası olasılığını da yükseltir. Ayrıca ruh hâli dalgalanmaları ile dikkat ve bellek sorunları görülebilir. Bir kişide hangi düzeyde etki oluşacağı hastalığın ağırlığına, ne kadar süredir devam ettiğine ve eşlik eden hastalıklara göre değişir; bu yüzden değerlendirme kişiye özel yapılır.

Özellikle tanıklı apne tarifi, dinlenmiş uyanamama ve gündüz uykululuğun bir arada bulunması değerlendirme gerektiren bir tablodur. Bu belirtilerin bir bölümü uyku apnesi dışındaki nedenlere de bağlı olabilir; ayrım muayene ve gerekli tetkiklerle yapılır.

Tanı: Uyku Testi ve Endoskopik Değerlendirme

Değerlendirme ayrıntılı bir öykü ile başlar. Uyku düzeni, gündüz uykululuğun derecesi, kilo değişimi, alkol ve sigara kullanımı, kullanılan ilaçlar ve eşlik eden hastalıklar sorgulanır. Ardından burun, geniz, ağız ve boğaz muayenesi yapılır; burun tıkanıklığı, septum eğriliği, konka büyüklüğü, bademcik ve geniz eti boyutu, yumuşak damak yapısı ve dil kökü değerlendirilir.

Tanının netleşmesinde başvurulan yöntem uyku testidir. Polisomnografi adı verilen bu tetkikte uyku boyunca solunum çabası, hava akımı, kandaki oksijen düzeyi, kalp ritmi, beyin dalgaları ve vücut hareketleri kaydedilir. Elde edilen apne-hipopne indeksi hastalığın ağırlığını ortaya koyar ve tedavi planının temelini oluşturur. Uygun görülen bazı durumlarda evde uygulanan daha sınırlı kayıt sistemleri de kullanılabilir.

Tıkanıklığın hangi seviyede olduğunu görebilmek için esnek endoskopla burun ve boğaz incelenir. Gerekli görülen kişilerde ilaçla oluşturulan uyku benzeri durumda yapılan endoskopik değerlendirme (DISE) uygulanabilir. Böylece damak, bademcik, dil kökü ve gırtlak girişi seviyelerinden hangisinin daralmaya katkı verdiği doğrudan gözlenir. Bu inceleme özellikle cerrahi seçeneğin konuşulduğu kişilerde planlamaya yardımcı olur.

Tedavi Seçenekleri

Tedavi; hastalığın ağırlığına, tıkanıklığın seviyesine, kişinin yaşına, kilosuna, eşlik eden hastalıklarına ve beklentilerine göre planlanır. Aynı tanıyı taşıyan iki kişiye aynı yaklaşımın uygun olması gerekmez.

• Yaşam tarzı düzenlemeleri: kilo verme, akşam saatlerinde alkolden ve yatıştırıcı ilaçlardan kaçınma, sigaranın bırakılması, uyku düzeninin oturtulması ve pozisyona bağlı olgularda yan yatışın desteklenmesi.
• Pozitif hava basıncı (CPAP) tedavisi: uyku sırasında maske aracılığıyla verilen basınçlı hava, hava yolunu açık tutar. Orta ve ağır uyku apnesinde yaygın biçimde başvurulan yöntemdir; sağlanan yarar cihazın düzenli kullanımına bağlıdır.
• Ağız içi aparey: alt çeneyi ve dili öne alarak hava yolunu genişletmeyi amaçlayan, diş hekimi iş birliğiyle hazırlanan cihazlardır. Hafif ve orta düzeydeki olgularda ya da CPAP kullanamayan kişilerde seçenek olabilir.
• Burun seviyesine yönelik cerrahiler: septum eğriliğinin düzeltilmesi (septoplasti) ve konka küçültme işlemleri. Burun solunumunu iyileştirerek uyku kalitesine ve CPAP uyumuna katkı sağlayabilir.
• Damak ve bademcik seviyesine yönelik cerrahiler: bademciklerin alınmasıyla birlikte yumuşak damağın ve boğaz yan duvarlarının yeniden şekillendirildiği faringoplasti teknikleri.
• Dil kökü seviyesine yönelik girişimler: dil kökü hacmini azaltmaya ya da dili öne almaya yönelik işlemler; genellikle endoskopik bulgulara göre belirlenir.

Cerrahi Süreç ve İyileşme

Uyku cerrahisinin kapsamı yapılan işleme göre değişir. Yalnızca burun içine yönelik girişimlerde hastanede kalış genellikle kısadır. Damak, bademcik ve dil kökü seviyesindeki işlemlerden sonra ise yutkunurken rahatsızlık ve boğaz ağrısı bir ila iki hafta sürebilir. Bu dönemde yumuşak ve ılık gıdalarla beslenme, bol sıvı alımı ve hekimin önerdiği ilaçların düzenli kullanımı önerilir.

Her cerrahi girişimde kanama, enfeksiyon, anesteziye bağlı sorunlar ve iyileşmenin beklenenden yavaş ilerlemesi gibi olasılıklar bulunur. Bunlar ameliyat öncesi görüşmede ayrıntılı biçimde anlatılır ve onam süreci bu konuşmanın parçasıdır. Uyku apnesi nedeniyle yapılan cerrahiden sonra solunum durumunun yeniden ölçülmesi için belirli bir süre geçtikten sonra kontrol uyku testi istenebilir.

Sonuçlar kişiden kişiye değişir. Kilo artışı, yaşla birlikte dokuların gevşemesi ve alerjik yakınmalar zaman içinde tabloyu yeniden etkileyebilir. Bu nedenle tedavi sonrası takip, sürecin ayrılmaz bir parçası olarak planlanır.

Dikkat Edilmesi Gerekenler

Uyku apnesi, hem tanısı hem de tedavisi çok yönlü değerlendirme gerektiren bir tablodur. Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır ve muayene yerine geçmez; teşhis ile tedavi kararı kişinin öyküsü, muayene bulguları ve tetkik sonuçları birlikte değerlendirilerek verilir. Uygulanan yöntemlerin sonuçları kişiden kişiye değişir. Randevu ve bilgi için iletişim kurulabilir.

Süreç boyunca akılda tutulabilecek noktalar şunlardır.

• Horlama yakınması başlı başına uyku apnesi tanısı koydurmaz; ayrım uyku testi ile yapılır ve sesin şiddeti hastalığın ağırlığını göstermez.
• Gündüz belirgin uykululuk tarifleyen kişilerin araç ve tehlikeli makine kullanımı konusunda hekimleriyle konuşması yerinde olur.
• Kilo yönetimi tedaviyi destekleyen bir bileşendir; bununla birlikte uyku apnesi her ağırlıktaki kişide görülebilir.
• CPAP tedavisinde maske uyumu ve cihazın düzenli kullanımı, elde edilen yararın belirleyicisidir. Uyum güçlüğü yaşandığında ayar ve maske değişiklikleri değerlendirilebilir.
• Reçetesiz satılan burun bantları, spreyler ve benzeri ürünler bazı kişilerde rahatlama hissi sağlayabilir; ancak uyku apnesinin tedavisi yerine geçmez.
• Uyku apnesi bulunan kişilerde herhangi bir ameliyat ve anestezi planlanırken bu durumun ilgili hekimlere bildirilmesi önem taşır.