Geniz Eti ve Bademcik Hastalıkları

Geniz eti ve bademcik nedir?

Geniz eti (adenoid), burun boşluğunun arkasında, genzin üst-arka duvarında yer alan lenfoid bir dokudur. Ağızdan bakıldığında görülmez; bu nedenle varlığı ve boyutu ancak endoskopik inceleme ya da uygun görüntüleme ile anlaşılır. Bademcikler (palatin tonsiller) ise ağzın arka bölümünde, dil kökünün iki yanında yer alır ve muayenede doğrudan görülebilir.

Her iki doku da Waldeyer halkası adı verilen lenfoid yapının parçasıdır ve solunum ya da sindirim yoluyla gelen mikroorganizmalarla karşılaşılan bölgede görev alır. Doğumdan sonraki yıllarda büyür, genellikle üç ile yedi yaş aralığında görece büyük boyutlara ulaşır, ilerleyen yıllarda ve ergenlik döneminde küçülme eğilimi gösterir.

Bu dokuların büyük olması başlı başına bir hastalık anlamına gelmez. Değerlendirme yalnızca boyuta göre değil, dokunun çocukta yarattığı işlevsel etkiye göre yapılır. Sorun, büyüme ya da tekrarlayan iltihap nedeniyle burun solunumu, uyku, işitme veya yutma etkilenmeye başladığında gündeme gelir.

Hangi belirtiler dikkat çeker?

Geniz eti büyümesinin belirgin göstergesi burun solunumunun yetersiz kalmasıdır. Çocuk gün içinde ve özellikle uykuda ağzını açık tutar. Bademcik kaynaklı sorunlar ise daha çok tekrarlayan boğaz enfeksiyonları, yutma güçlüğü ya da uykuda solunum zorluğu biçiminde kendini gösterir. Belirtiler çoğu zaman birlikte görülür.

Aileler tarafından sıklıkla fark edilen bulgular şunlardır:

• Ağzı açık uyuma, ağız kuruluğu ve sabahları boğaz yanması
• Horlama, huzursuz uyku, sık pozisyon değiştirme, gece terlemesi
• Uykuda nefesin bir süre duraksadığının fark edilmesi
• Genizden konuşma, burun tıkanıklığı, sürekli geniz akıntısı
• Sık tekrarlayan boğaz enfeksiyonu, ateşli tablolar, boyunda lenf bezi büyümesi
• Yavaş yemek yeme, iştahta azalma, kilo alımında yavaşlama
• Gündüz yorgunluk, dikkat toplamada zorlanma, huzursuzluk
• Seslenildiğinde geç yanıt verme, televizyon sesini yükseltme isteği

Kulak, işitme ve gelişim üzerindeki etkisi

Geniz eti, orta kulağı genize bağlayan östaki borusunun ağzına komşu bir bölgede yer alır. Doku büyüdüğünde ya da bölgede süregelen bir iltihap olduğunda östaki borusunun havalandırma işlevi bozulabilir. Bunun sonucunda orta kulakta iltihapsız bir sıvı birikimi, yani seröz otit (efüzyonlu otitis media) gelişebilir.

Seröz otitin ayırt edici yönü, çoğu zaman ağrı ya da ateş yapmadan ilerleyebilmesidir. Bu nedenle uzun süre fark edilmeyebilir. Ortaya çıkan işitme azalması genellikle iletim tipindedir ve sıvı çözüldüğünde geriler. Ancak konuşmanın geliştiği yaşlarda süregelen bir işitme azalması, konuşmanın gecikmesine ya da okul döneminde derse odaklanmada zorlanmaya katkıda bulunabilir.

Uzun süre devam eden ağız solunumunun, üst çene gelişimi ve diş kapanışı üzerinde etkili olabileceği bildirilmektedir. Bu ilişkinin derecesi çocuktan çocuğa değişir ve yalnız başına belirleyici değildir; kalıtım, alerji ve parmak emme gibi alışkanlıklar da rol oynar. Yine de burun solunumunun sürekli engellendiği durumlarda çocuğun kulak burun boğaz açısından değerlendirilmesi, gerektiğinde diş hekimi ya da ortodonti ile ortak bakışla ele alınması yararlı olur.

Tanı nasıl konulur?

Değerlendirme ayrıntılı bir öykü ile başlar. Şikâyetlerin ne zaman başladığı, uyku sırasında gözlenenler, enfeksiyon sıklığı ve kullanılan tedaviler önemlidir. Ardından burun, ağız, boğaz ve kulak muayenesi yapılır. Bademciklerin boyutu ve görünümü muayenede değerlendirilebilirken geniz etinin durumu için ek incelemeye ihtiyaç duyulur.

Kullanılabilen yöntemler arasında şunlar yer alır:

• Endoskopik muayene: ince bir endoskopla genzin doğrudan görüntülenmesi; dokunun boyutu ve hava yolunu ne ölçüde kapattığı hakkında bilgi verir
• İşitme testi (odyometri): yaşa uygun yöntemle işitme düzeyinin ölçülmesi
• Timpanogram: kulak zarının hareketini ve orta kulaktaki basıncı değerlendirerek sıvı birikimi hakkında bilgi verir
• Boğaz kültürü ya da hızlı antijen testi: tekrarlayan bademcik iltihaplarında etkenin belirlenmesine yardımcı olur
• Uykuya yönelik sorgulama ve gerekli görülen durumlarda uyku testi (polisomnografi)

Takip ve ilaç tedavisi

Her büyümüş geniz eti ya da bademcik cerrahi gerektirmez. Belirtiler hafifse ve çocuğun uykusu, işitmesi ve gelişimi etkilenmiyorsa öncelikle izlem tercih edilebilir. Bu dokular yaşla birlikte küçülme eğiliminde olduğundan, bazı çocuklarda şikâyetler zaman içinde azalır.

Tabloya alerjik nezle eşlik ediyorsa alerjenden korunma önlemleri, burun içi kortikosteroid spreyleri ya da antihistaminikler hekim değerlendirmesiyle gündeme gelebilir. Tuzlu su solüsyonlarıyla burun temizliği, geniz akıntısının ve kabuklanmanın azaltılmasına yardımcı olabilir. Bakteriyel bir bademcik iltihabı söz konusu olduğunda uygun antibiyotik tedavisi planlanır; antibiyotiğin gerekli olup olmadığı ve süresi hekim kararıyla belirlenir.

Orta kulakta sıvı saptandığında, akut bir enfeksiyon ya da belirgin işitme kaybı yoksa genellikle bir gözlem dönemi önerilir. Bu sürede belirli aralıklarla işitme ve timpanogram tekrarlanır. Sıvının kendiliğinden çözüldüğü durumlar seyrek değildir; çözülmediğinde ise tedavi planı yeniden ele alınır.

Cerrahi tedavi ve ameliyat kararı

Cerrahi seçenekler geniz etinin alınması (adenoidektomi), bademciklerin alınması ya da küçültülmesi (tonsillektomi veya intrakapsüler tonsillotomi) ve orta kulağa havalandırma tüpü yerleştirilmesidir. Bu girişimler ayrı ayrı ya da birlikte planlanabilir. Adenoidektomi ve tonsillektomi ağız yoluyla yapılır; havalandırma tüpü ise dış kulak yolundan girilerek kulak zarına açılan küçük bir delikten yerleştirilir. Her üçü de çocuklarda genel anestezi altında uygulanır ve yüzde ya da boyunda dışarıdan bir kesi yapılmaz.

Ameliyat kararı yalnızca bir bulguya değil, belirtilerin şiddetine, süresine ve çocuğun günlük yaşamına etkisine bakılarak verilir. Beklenen yarar ile girişimin taşıdığı riskler birlikte tartılır ve aile bilgilendirilerek ortak karar verilir. Genel olarak değerlendirmeye alınan durumlar şunlardır:

• Uykuda solunum durmalarını düşündüren bulguların sürmesi ve uyku kalitesinin belirgin biçimde bozulması
• İlaç tedavisine ve izleme rağmen burun solunumunun açılmaması
• Orta kulakta üç aydan uzun süren sıvı birikimi ve buna eşlik eden işitme azalması
• Sık tekrarlayan ve belgelenmiş bademcik iltihapları; yaygın kabul gören ölçüt son bir yılda yedi, son iki yılda her yıl beş ya da son üç yılda her yıl üç atak biçimindedir
• Bademcik çevresinde apse gelişmiş olması
• Yutmayı ya da beslenmeyi güçleştirecek düzeyde büyüme
• Yalnızca bir tarafta belirginleşen asimetrik büyüme gibi ileri inceleme gerektiren bulgular
• Süregelen ağız solunumunun çene ve diş gelişimini etkilediği yönünde bulgu olması

Ameliyat sonrası süreç ve dikkat edilecekler

İyileşme, yapılan girişime göre farklılık gösterir. Geniz etinin alınmasından sonraki toparlanma genellikle daha kısa sürer; burun solunumundaki değişim erken dönemde fark edilebilir. Bademcik ameliyatından sonra ise boğaz ağrısı yaklaşık bir hafta ile on gün sürebilir ve zaman zaman kulağa vuran bir ağrı hissedilebilir. Bu, sinirsel yayılıma bağlı beklenen bir durumdur.

İyileşen bölgede beyazımsı gri bir zar görünümü oluşması olağandır; bu bir enfeksiyon belirtisi değildir. Erken dönemde ağız kokusu ve hafif ateş görülebilir. Bol sıvı alımı, yumuşak ve ılık gıdalarla beslenme, ağrı kesicilerin hekimin belirlediği biçimde kullanılması toparlanmayı destekler. Sert, sıcak, baharatlı ve asitli gıdalardan bir süre uzak durulması önerilir.

Her cerrahi girişimde olduğu gibi bu ameliyatların da riskleri vardır: kanama, anesteziye bağlı sorunlar, konuşma tınısında geçici değişiklik ve küçük yaşta yapılan girişimlerden sonra geniz etinin yeniden büyümesi bunlar arasındadır. Bademcik ameliyatı sonrası kanama açısından ikinci haftaya kadar dikkatli olunması gerekir. Ağızdan taze kan gelmesi, sıvı alamama, yüksek ateş ya da solunum zorluğu gibi durumlarda gecikmeden sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.

Sonuçlar çocuğun yaşına, ek hastalıklarına ve tablonun ağırlığına göre değişir; herkes için aynı seyir beklenmez. Hangi tedavinin uygun olduğu ancak muayene ve gerekli incelemeler sonrasında belirlenir. Randevu ve bilgi için iletişim kurulabilir.